User:Jagwar/brouillon
Criollatina dia teny namboarina aty a Eoropa mba amoràina ny fahazon'dresaka amin'i Eoropeanina miteny teny Latina.
Teny ny artikla 1 aminy "droits de l'homme" miteny Criollatina
[edit | edit source]
- Preámbulo
Consideranto que la reconozca da dignitá inheriente a tuttes los memberes da humanfamilia y de sus deredes ecuales y inawponibles constitua el fundiamente da llibertá, da judicia y del páz enmondo,
Consideranto que la misconozca y misponga dos homoderedes haconducen a haggas de barbadidá quo revolucionan la homocumsciencia y que el avenamente de un mondo inque los homos estaran lliberes de hablare y creer, lliberatas del terror y da misereri, habestà proclamata como almás halta aspiracion del homo,
Consideranto que està esencial que las homoderedes estàn protectatas per un régima de dered para que el homo no està contrendito, en supra recuera, aa revolucion verso el despotismo y la opprezca.
Consideranto que està esencial enbraviare el developamente de relaciones internaciones,
Consideranto que en la Carta dos Pobles dos Nacionunitas han proclamato a su féz nuevo in los deredes fundiamentales del homo, in la dignitá y el valor da persona humana, in ecualitá dos homoderedes y das homoderedis, y que se estàn desclaratas resolvitos favorizare el progreso social y instaurare mexores vitcondiciones in un llibertá mas gran.
Consideranto que un commonconcepto de essis deredes y llibertás està da mas alta importanza pro llenare llenamente esta engagia,
El Cortés
Proclama esta presenta Declarauniversaldelhomodered como el ideal common a werbeyare pert tuttes los pobles y tuttes los naciones al fin que tuttes los individuos y tuttes los organos da sociedá, habiento esta declaracion constantemente al espiritto, se inforzan, per la enseñamente y el educacion, de recercar la respetta de estos deredes y llibertás y insurare, per mesuras progresivas, de nacionorden y internacionorden, la reconozca y el adplicacion universales y effectivas tanto permed las poblaciones dos estatos memberes éos que permed éstas dos teritorios plazatas baxo estus juridiccion
- Articulo I
Tuttes los hombres nacen lliberes y ecuales en dignitá y en deredes. Estàn dotatos de razon y cunsciencio y deven hacere los unos iguardos los otros in un espiritto de fraternitá.
Fampisehona ny ilay teny
[edit | edit source]Ilay Criollatina mety hita otran'i hoe "Teny Indô-eropeanina" mitovy be aminy teny Espaniola faha misy toetra mampiavaka no manavaka azy amin'y teny Latina.
Ohatra maro :
Espaniola : Son las dos (aminy roa ny andro, Il est deux heures)
Criollatina : Està el dús (aminy roa ny andro, Il est deux heures
Espaniola : No sabemos lo que nos reserva el porvenir (Tsy fantan'tsika ilay ho avy eo, Nous ne savons pas ce que nous réserve le futur)
Criollatina : No savemos ece que nos reserva el porvenir (Tsy fantan'tsika ilay ho avy eo, Nous ne savons pas ce que nous réserve le futur)
Ankotran'ilay fanomboana hoe No savemos ece que ..., ny manaraka ny ilay fehezanteny dia tsy mihova mihitsy.
Kilasin'ilay teny (fianakavina lingistika)
[edit | edit source]Ny Criollatina dia vôakilasy ao anatina fianakaviana linguistika ity
Fitovizana aminy teny Afa
[edit | edit source]Be dia be ny fitovizana ny Criollatina aminy teny Spanisy. Hita be ilay izy rehefa olona mahay miteny spanisy no mijery azy. Izay olona miteny spanisy, na dia kely fotsiny ary, manana voavina betsaka ahazo any ilay Criollatina na dia hoe tsy nahazo lesona na Criollatina.
Oatra iray :
Criollatina :
- Advina quien va cenare aqui esta tarde
- Advina quien cenará aqui esta tarde
- Advina quien va sopere aqui esta tarde
- Adivina quién cenará aquí esta tarde
Frantsay :
- Devine qui va diner ici ce soir
Afaka antsika hoe ny Criollatina manana fitovizana iray aminy teny naha Frantsay naha spanisy. betsaka ny vôkabolary Criollatina no tonga avy amin'y Frantsy, aviaminy Spanisy sy aviamin'y Italianina (matoanteny sasany , ohatra). Ny fiavina ny teny ny ilay teny Criollatina tonga avy amin'y
Ny ankabiazany ilay teny reo dia anaty ny voriteny voateny hoe Indo-Européenne ; Dia Ny teny Indo-Européenne rehetra (?) dia Langue Flexionnelle daholo ony.
fasamiafa ny Criollatina sy ny teny Espaniola
[edit | edit source]Afaka jerena antsika faha misy fisandrakahana hita aminy ilay fampiasahana ny matoanteny (ilay Espaniola miteny "Son" avy ao amin'ilay matoanteny "ser" (dia) kanefany ny Criollatina mampiasa matoanteny "estàn" avy ao amin'ilay matoanteny "estare"
Alfabeta
[edit | edit source]Alfabeta
[edit | edit source]Ny tarehin-tsoratra sy ny lanto-peo'ny. Io alfabeta io dia sintona ny alfabeta Espaniola taloha, mihampy ny Đ, Þ sy W.
- A [a]
- B [b]
- C [k] rehefa a, u, o ao arinan'y ; [ʦ] rehefa e, i, y
- CH [ʦʰ]
- D [d]
- Đ [ð]
- E [e]
- F [fʰ]
- G [gʰ] rehefa a, u, o, ; [ʤ] rehefa e, i, y
- H [h]. palatal avec o, u, i ; abdominal avec a, e.
- I [ɪ]
- J [ʤ]
- K [k]
- L [l]
- LL [lʲ]
- M [m]
- N [n]
- Ñ [ɲ]
- O [o]
- P [pʰ]
- Q [k], [kʷ]
- R [ʀ]
- S [ʂ]
- T [tʰ]
- Þ [ɵ]
- U [uʷ]
- V [v]
- W [wʰ]
- X [xʰ]
- Y [iʲ]
- Z [s] ao alohan'i a, o, u, y ; [z] ao alohan'i e, i
- Zanapeo misosona heno
AE, Æ tenenina [ai] IE tenenina [ié], io zanapeo misosona io dia hita anatiny matoanteny tsy "manara-dalana" IA tenenina [ya], io zanapeo misosona io vitsy anatin'y Criollatina UE tenenina [we], io zanapeo misosona io dia hita anatiny matoanteny tsy "manara-dalana"
Zanapeo misosona tsy heno
[edit | edit source]- Ilay Zanapeo misosona tsy heno dia ilay zanapeo [ie], izy io mety tenenina [Ih] (otra'ny hoe "leave" aminy teny anglisy ; na teneno teny [ih] faha tsy mi mehy.
Oatra : tiene las naipes = [API : Tije.ne.las.nae.pes.] na [tih.ne.las.nae.pes] (trad. : il tient les cartes (à jouer))
Asina feo ambony (accent tonique) eo aminy ilay silaby matevina.
- zanapeo misosona afa tsy heno anaty teny
Internacional ; tenenina [API : in.ter.na.sø.nal] na [in.ter.na.sø.nal] Nacional ; tenenina [na.sø.nel] na [na.sew.nal]
Hita : Ny feo ambony (accent toniques) eo tsy voatoro amin'y accent aigu
Toetra mampiavaka
[edit | edit source]Ilay zanapeo sosona "ae [ai]" afaka voasoratra na "ae" na "æ".
Soratra "kely"
[edit | edit source]- a
- b
- c
- ch
- d
- ð
- e
- f
- g
- h
- i
- j
- k
- l
- m
- n
- ñ
- p
- q
- r
- s
- t
- þ
- u
- v
- w
- x
- y
- z
Lantom-peo
[edit | edit source]- Mampiasa zanampeo folo ni Criollatina : [a], [i], [u], [e], [o] : ireo zanampeo reo dia tenenina hoe "madio" satria izy reo iray ihany ny hendripeo.
- Ny zanampeo afa dia tenenina hoe "zanampeo orìna" : [ai], [ei], [ie], [ia], [eu], [ue].
ireo zanampeo ireo tenenina : [aʲ], [eʲ], [je], [ja], [eʷ], [we]. Ao anatiny koa ny zanampeo misosona.
- Ilay zanampeo [je] ampiasana tsindraindray rehefa, anaty matoanteny, ilay [e] mipoaka [je]
Ilay zanampeo [we] ampiasana rehefa, anaty matoanteny, ilay [o] mipoaka [we].
Matoanteny
[edit | edit source]Ny Criollatina tsy misy matoanteny dia tany tsy misy tendrimbohitra ! Ny Criollatina dia manana karazana matoantely telo. Misy ilay voàpitra aminy tovana -ar(e), -er(e), -ir(e) na -ri.
Ny matoanteny ny Criollatina dia voatanisa otran'i fomba ny teny avy any amin'i Romana rehetra (Frantsay, Italiana, Spanisy, Portugezy...). Dika ny hoe hita mitovy amin'y tovana apiasan'i reo teny reo ny tovana ampiasan'i Criollatina rehefa voatanisa ny mantoanteny.
Matoanteny voàpitra aminy tovana -ar na -are
[edit | edit source]
Ny matoanteny voàpitra aminy tovana -ar(e) dia voatanisa rehefa
- présente del indicativo y del subjunctivo (manatrika)
Alaina ny fototeny dia asina ny tovana (matevina izy eto)
- yo (izaho) ...-o
- tú (ianao) ...-as
- él/éa (izy) ... -a
- nos (tsika) ...-amos
- wos (nareo) ... -ais
- éos/éas (zareo) ...-an
Oatra amin'i matoanteny "Lucuare" (miresaka)
- Lucuo (miresakaho)
- Lucuas (miresaka ianao)
- Lucua (miresaka izy)
- Lucuamos (miresaka itsika)
- Lucuais (miresaka ianareo)
- Lucuan (miresaka izareo)
aminy imperfecto de indicativo y de subjunctivo, ny matoanteny -ar(e) manomeha :
- yo (izaho) ...-aba
- tú (ianao) ...-abas
- él/éa (izy) ...-aba
- nos (tsika) ...-ebamos
- wos (nareo) ... -ebais
- éos/éas (zareo) ...-eban
Matoanteny voàpitra aminy tovana -er na -ere
[edit | edit source]Ny matoanteny voàpitra aminy tovana -er(e) dia voatanisa rehefa
- presente del indicativo y del subjunctivo (manatrika)
Alaina ny fototeny dia asina ny tovana (matevina izy eto)
- yo (izaho) ...-o
- tú (ianao) ...-es
- él/éa (izy) ... -e
- nos (tsika) ...-emos
- wos (nareo) ... -eis
- éos/éas (zareo) ...-en
- Imperfecto de Indicatico y de Subjunctivo ("Efa lasa")
- yo (izaho) ...-ie
- tú (ianao) ...-ies
- él/éa (izy) ... -ie
- nos (tsika) ...-iemos
- wos (nareo) ... -ieis
- éos/éas (zareo) ...-ien
Matoanteny voàpitra aminy tovana -ir na -ire
[edit | edit source]- présente del indicativo y del subjunctivo (manatrika)
Alaina ny fototeny dia asina ny tovana (matevina izy eto)
- yo (izaho) ...-o
- tú (ianao) ...-es
- él/éa (izy) ... -e
- nos (tsika) ...-imos
- wos (nareo) ... -iis
- éos/éas (zareo) ...-en
Oatra amin'i matoanteny "Vivir" (miaina)
- vivo (miainaho)
- vives (miaina ianao)
- vive (miaina izy)
- vivimos (miaina itsika)
- viviis (miaina ianareo)
- viven (miaina izareo)
- Imperfecto de Indicativo ("efa lasa")
- yo (izaho) ...-ie
- tú (ianao) ...-ies
- él/éa (izy) ... -ie
- nos (tsika) ...-iemos
- wos (nareo) ... -ieis
- éos/éas (zareo) ...-ien
Matoanteny voàpitra aminy tovana -ri
[edit | edit source]Ho an'i matoanteny voatovana -ri ; alaina ny fototeny dia apina na -e rehefa zavatra iray no tononiny dia -s rehefa zavatra maro no tononiny. Aza adino no mametraka pronom personnel mipetaka aminy farany ny ilay mitoanteny.
Oatra : windelari (angalarina)
- Presente de Indicativo/de Subjunctivo
- windeleyo (mangalatra'ao)
- windeletú (mangalatra ianano)
- windeleél/windeleéa (mangalatra izy)
- windelsnos (mangalatra itsika)
- windelswos (mangalatra ianareo)
- windelséos (mangalatra zareo)
- Pasto de indicativo/de Subjunctivo
- Alaina ny fototeny dia apina -ed ; Aza adino ny pronom personnel
- windeledyo (nangalatra'ao)
- windeledtú (nangalatra ianano)
- windeledél/windeleéa (nangalatra izy)
- windelednos (nangalatra itsika)
- windeledwos (nangalatra ianareo)
- windeledeos (nangalatra zareo)
Teny
[edit | edit source]Ny rafitra ny Criollatina dia style hoe klasika ao izay teny avy any amin'ilay teny Latina. Mampiasa rafi'teny SVO (Sujet-Verbe-Objet)(faha ny teny latina avy any aminy Romana mampiasa rafi'teny SOV).
Hitanao eto ambany eto ny firafitri'ny teny Criollatina.
- Phrase affirmative (Fehezanteny afirmativa)
- {(Sujet) + verbe conjugué} + Compléments (objets ...)
- {(antony) + matoanteny voatanisa} + fanampiny
- Oatra : Baxa la escala (il descend l'echelle) (mihidina ny toatra izy)
- Phrase Negative (fehezanteny miiba)
- {(Sujet)+ no + verbe conjugué} + Compléments (objets ...)
- {(antony) + no + matoanteny voatanisa} + fanampiny
- Oatra :no baxa la escala (il ne descend pas l'echelle) (tsy mihidina ny toatra izy)
- Phrase interrogative (fehezanteny manitany)
- [(Waya)*] {(Sujet) + verbe conjugué} + Compléments (objets ...) ?
- [(Waya)*]{(antony) + matoanteny voatanisa} + fanampiny ?
- Oatra : waya baxa la escala ? (est-ce qu'il descend l'échelle ?) (mihidina toatra ve izy ?)
Mari-peo : Ilay fandikan-teny waya tsy manana lahatsoratra zany mihitsy. Mba tsy ho isy fahamaizinan-kevitra amin'y Waya (anarana) sy waya (ve?)
- waya = est-ce que ... ? [fr]
- waya = ... ve ? [mg]
Fototeny
[edit | edit source]Ny Criollatina tsy mampiasa fototeny rery mihitsy rehefa miteny. Tsy maintsy apina tovana foana ny fototeny rehefa ampiasaina anaty fehezanteny
Rehefa tia ahazon'ilay fotoneny anatiny teny, asory ilay tovana o, e, i na a (Vitsy ny teny tsy mampiasa tovana finaly,)
- hab : io fototeny avy aminy ilay matoanteny habere [ha'.ber.eh] io matoanteny io mety ampiasan otra ny tovana. Io fototeny io midika hoe avoir (manana)
- est : fotoneny avy ao aminy estare [ie.sta.reh] (dia)
- pong na pon : fototeny avy ao aminy matoanteny ponere [po.nee.reh] (maka, alaina).
Tovona klasìka
[edit | edit source]- pre- : midika hoe taloha
- des- : midika hoe tsia
- dis- : mitovy des-
- de- : mitovy des-
- in- : tovona tsy manomeha (prefixe privatif)
- un- : otra ny in-
- sub-, suw-, sobre-,aan- : eo ambony ny
Tovana klasìka
[edit | edit source]- Ny tovana voampiasa indrindra dia ilay tovana -o eo arina ny fototeny rehetra (ankoatran'i fototeny avy amin'ilay matoanteny.)
- -a [/a/]: tovana ampiasana rehefa lasa féminin ny teny.
- -s [/s/]: io tovana mety mihampy aminy ilay tovana afa ; midika izy hoe pluraly ny teny (mot)
- -able [/able'/], -ible [/ible/] : possibilité "azo atao"
- ny tovana -e na -u lasa -i rehefa lasa feminin ilay izy
Mampitangoronana fototeny
[edit | edit source]Ny Criollatina dia hoe langue flexionnelle midika hoe mifanohitra aminy teny mitangorona
Misy aminy Criollatina bikan'teny anaky telo : bika tsy mirona (neutral), bika an'dehilahy (masculine), bika ambehivavy (féminine), bika pluraly (pluriel).
Bika maro sy ny fampiasana azy
[edit | edit source]- Bika tsy mirona
Ny bika tsy mirona dia voateny rehefa mampiasa tovana -o na -e (Mitovy ny bika rehefa bika an'dehilahy). Ny teny ambehyvavy (féminin) dia tsy mihevitra "teny mirona"; rehefa tsy maintsy mampiasaina teny ambehyvavy aminy bika tsy mirona, ny tovana -o na -e ny ampesaina, manolo ny -a (bika ambehyvavy) faha ny article ampiasaina dia o (le), we (la), os (les masc.), wes (les fem.) dùos (des masc.), dùes (des fem.).
Ny bika tsy mirona dia ampiasana indraindray fotsiny (neolozia oatra) naha rehefa mampiasa teny (mot) voatangorina manana fototeny vahiny (vitsy io).
Fitangoronan'teny
[edit | edit source]Ny teny rehefa mitangorona dia samy mitazona ny accent tonique' 'ny ihany faha tsy mitazona ny zanapeo misosona.
- Oatra :
- Campeono mundial [kam.pjo.no.mu°n.djal] (champion du monde) mety soratana :
- Campeonmundial [kam.pjo.n°.mu°n.djal] (champion du monde)
Fomba fitangoronana amin'ny fototeny
[edit | edit source]Filaharana
[edit | edit source]- Tsy misy matoanteny
Tsotra (konvensionaly, sintaksika)
[edit | edit source]Ny filaharana syntaxique tsotra amin'y Criollatina dia SVO
Ny fitangorona Conventionnel dia manaraka ny filaharana SVO
Ny fitangoronana ny Criollatina mampiasa ny io (Classiquement!) foanan satria io fitangoronana io no tena mora fantatra, sady io mba mora kokoa non'i classement syllabique ( tovona + syl. 1 + syl. 2 sns... + tovana (adverbaly, verbaly))
Oatra :
encasamío (anaty ny tranoko)
- mpiorina ao anaty ny incasamío :
- en : tovana midika "ao anatin'y"
- casa : fototeny bisilabìka (miboridana, tsy mila tovona "-o")
- mío : (eto) tovona "any aho"
Ny pluraly ampetaka eo am'paran'ilay teny voatangorina.
oatra :
encasamíos (anaty ny tranoko)(dans mes maisons)
Silabika
[edit | edit source]- Ny teny milatsaka silaby roa no mandeha voaloany.
{ Teny 1 ("≤2 silaby") + Teny 2 ("≥2 silaby")+ -o* + -s²}
oatra :
- enmíocasa : anaty ny tranoko
- en : "anatiny"
- mío : "anahako"
- casa : "trano"
- enmíopaíso : (anatin'y tanindrana'ko)
- en : "anatiny"
- mío : "anahako"
- país : "tany"
- o : tovana farany
Fomba fitangoronana teny aminy misy matoanteny isa (avec verbe)
[edit | edit source]Ny fototeny ny matoaneny no manomboka voaloany (ny dia mahery non'i silaby roa ary)
- { fototeny ny matoanteny + Teny 1 ("≤2 silaby") + Teny 2 ("≥2 silaby")+ tovana ny matoanteny ampiasaina (-are, -ere, -ire) } rehefa manantanisa matoanteny.
- { fototeny ny matoanteny + Teny 1 ("≤2 silaby") + Teny 2 ("≥2 silaby")+ tovana -o } rehefa tsy manantanisa mantoanteny.
Oatra vitsy :
- habestare [ha.be.sta:.re] (avoir été)
- estomomentponere [es.tu.mo.ment.po.ne:.re] (être pris pour un moment)
- ponciudere [pon.sju:.de.re] (capturer une ville)
Endripeo (accent tonique)
[edit | edit source]Ny endripeo ao anatin'i Criollatina dia misy eo alohan'i silaby farany raha tsy misy accent aigu ao anatin'ilay teny ; raha misy accent aigu ao anatin'ilay teny, dia ny endripeo misy ao anatin'ilay silaby misy an'ilay accent.
Tandremo, misy teny sasany tsy manara-dalana. dikan'io hoe sady tsy eo alohan'i silaby farany ny endripeo, sady tsy misy accent ilay silaby tokony misy azy.
Oatra maro :
- Internacional [API. : In.ter.na.sø:.nɑl, In.ter.na.ʦjø.nal] ; manaraka ny ilay lantom-peo anglisy.
Ny lantompeo tena manara-dalana amin'ireo lantopeo roa ireo dia ilay. Io lantompeo io zany no lantompeo konvensionaly Dia tena ampiasann'i Criollatina.
- Cenderella [API. : ʦen.dre.la] ;
Io no teny madio tena tsy ara-dalana amin'i teny ny teny Criollatina rehetra. Io teny io dia teny voaorina : Cender- (avy amin'y Céndero dia hoe lavenina), El dia hoe olona, La dia vehivavy (lo = lehilahy).
Matoanteny amin'y teny voaorina
[edit | edit source]Ny Matoanteny amin'y teny voaorina dia mety maka ny tovana ar(e), er(e) na ir(e) na ri
Ny tena mora ampiasaina amin'y ilay tovana efatra reo dia ri.
Faha ny tovana ar(e), er(e), ir(e)
Oatra : volvacasari (mandeha mody an'trano)
- Volvacaseyo
- Volvacasetú
- Volvacaseél
- Volvacassnos
- Volvacasswos
- Volvacasséos
Io matoanteny io koa mety misolo volvacasare dia maka ny fitaperann'i matoanteny mitapitra amin'y -ar(e).
- Volvacaso
- Volvacasas
- Volvacasa
- Volvacasamos
- Volvacasais
- Volvacasan
neolozia sy teny avy any amin'ny teny vahiny
[edit | edit source]Ny fitangoronan'teny aminy Criollatina dia manometraka olana :
- Ny fitangoronan'teny manomeha teny lava be mihitsy.
- Mety tsy azo ny ilay olona tenenina ilay izy.
- Misy fototeny tsy aradalana no tokony ampiasain'ilay olona miteny, rehefa tsy zatra ilay olona resahana, io olona io mety tsy mahazon'ilay zavatra tenenin'azy.
Neolozia tonga avy any amin'i mari-pamantarana
[edit | edit source]Ny teny Criollatina dia tsy afaka manao ny retraretra amin' fitangorona teny (misy teny diso lava laotra!)
Oatra :
- Compañiacaroferricafrancesas (SNCF, Frantsa) manomeha
- SFC (Séfeca) (mari-pamantarana) (Sociedá Francesa de Carroferría) na
- Sénecafrancesa (SNCF)
Ny teny séneca (avy ao amin'y mari-pamantarana SNC ho an'i Sociedá Nacional Caroférrica Nacional dia nivadika fototeny iraisana midika hoe "kaompania na lalambia".
Neolozia tonga avy any amin'i teny Frantsay
[edit | edit source]Lista na neolozia tonga avy amin'i teny Frantsay
- Rendez vous [ʀɑ̃n.de.vuʷ] = fotoana
- Fiancé [fiʲɑ̃seʲ] = sipa
Neolozia tonga avy any amin'i teny Anglisy
[edit | edit source]Lista na Neolozia tonga avy any amin'i teny Anglisy :
- Web (espídertola) = tranon'kala
- Internet (Interred) = Internet
- Spam, (Mailinquerible) = pourriel
- Wáre (logicial) = lojisialy
Teny teny Criollatina
[edit | edit source]Faritran'i vatana
[edit | edit source]Anaran'javatra ao an'trano
[edit | edit source]Lakozia
[edit | edit source]- lavcuvierto [la.vʰ.ku.vje.rto] = fanasana vilia
- lavlinjo [la.vʰ.lin.ʤjo] = fanasana lamba
- basincocino, eveio [ba.sin.ko.sin.o], [e.vɛʷ] = évier
- microradifreca, micowavio [mi.kr°.ra.di.frɛ.kʰ], [mʲi.kro.wa.vjʊ]= micro-ondes
- baggarbajvindangico [bagʰ.gar.ba.ʤ.vin.dan.ʤi.go] = vide-ordures